00:00:00  
Bas bet Xabarlar Orta azïa Medïalarğa nazar Ulağat Azamattıñ aytarı Ekonomïka aydını Zañ jane zamana Parasat
Agwgay Şalqar Darïğay-dawren Alem aïasında Arnawlı xabar Radïo twralı Arna Keskin Bïjïñdegi qazaqtar

Qazaqtıñ otbası jane neke zañdarı

Kelwqaynari : Juñgo qazaq radyo torabı | Jawaptı redaktor : Aynagul | Jañalanğan waqıt : 2013-09-23

 
            Turkıstan qayıspay ulı


    Qazaqtıñ ejelgı otbasılıq dasturlerı soğan qatıstı qağyda–erejelerı xaqında mağulımattar awız adebyetımızde molınan uşırasadı. Mısalğa alğanda: ata- ana uqıqtarı, qız berıp- qız alw, quda tusıp, qudandalı bolw qazaq nekesınıñ erekşelıkterı. Al, qalıñ mal maseles: bata buzw, qız alıp qaşw, ajırasw, bala asıraw, amengerlık myraspen mura, tağı basqa jaylı zañdardan bız qazaq xalqınıñ otbasına erekşe man bergenın, şañıraq şayqalıp, bosağa bosamawına nazar salğanın koremız.


    Ejelden berı koşpelı mal şarwaşılığımen aynalsqan ata- bablarımız bır qanşalağan top- jıkterden quralıp, bırge koşıp, bırge qonbasa, bırıgıp eñbek etpese, tabyğat duleyın bılay qoyğanda, ışkı qaqtığıstarmen tartıstarda kuyzelgen bolar edı. Qazaqtar munday bırlıktı<< Ata balası>> Dep atağan. Ata balasınıñ jaz jaylawı, kuz kuzewı, qıs qıstawı bır jerde bolıp, bırge tırşılık etken.


    Ata balasın da albatı belgıley salmağan, ata balasın aqılgoy, jas toqtatqan, aqılı men bayımı mol, koptı qanatına alatın koptı korgen ulağattı adamdardan belgılep otırğan. Bır atadan tarap, oz aldına jeke otaw qurğan uldarı men nemerelerı barlıq ıstı sol bylerımen aqıldasıp şeşıp, onıñ aytqanın ekı qılmağan. Oz aldına awıl bolıp tutın tutetkenıne qaramay, barı jazbolsın, qıs bolsın bırjerge jynalıp, koñıl aşıp, mare- sare bolıp, el- jurt ortasına qatıstı tuyınşekterdı aqıldasıp şeşıp otıratın ademı salt qalptastırğan. Barı bır atadan orbıgenın esten şığarmay, bır- bırıne jardem berıp, komegın ayamaytın, osınday bas qoswlarda xalıq ışındegı ıntımaqqa symaytın bereke buzatın jeksurındıq qılıq dep bılgen axwaldardı tejep otırğan, munday awız bırlıgı bar mıqtı awıldardı onege- ulgı ustağan.


    Bızdıñ qazaq şañıraqtı qadırlew, ata- baba arwağın ardaqtawmen bırdey dep qaraydı. Osı şañıraqtan orbıp tarağan urpaqtar uşın altın dıñgek sıpettı. Oğan dastur boyınşa kenje bala ye. Akesı olıp kenje balağa nemese keyıngı urpaqtarına awıssada, qara şañıraqtı sol qalpında kye tutıp, oğan enşı alıp ketken barlıq otaw, uzatılğan qızdar, quda- jegjattarar turlı sylıq, soğım soyğanda sıbağa akelıp turw dasturı alı bar.


    Qazaq jetı atağa deyın qız berıp, qız alıspağan. Atalas twıstardıñ nekelenwıne tyım salğan, munday zañ alemdegı xalıqtar ışınde tek qazaqqa qana tan ekendıgın qazaq ıalqınıñ boyınan tabılatın asıl qasyet dep bılemız. Uytkenı twısqandıqtı umıtpaw, zyalılıqtıñ, koregendıktıñ korınısı awız bırlık mıqtılığınıñ dalelı ğoy. Ozın- ozı sylay almağandar basqalardı da sylay almaydı.


    Twısqandıq qarım- qatınastıñ mıqtı bolwına keybırewler qazırgı kezde basqaşa bağa berıp, rwşıldıq degen kuye jağwda. Bul- ulken terıs pıkır. Qyın- qıstaw kezderde awız bırlık mıqtı bolıp, bır- bırıne jardem bermese, onda qazaq xalqı toz- tozı şıqpayma? Qayta, ar bır otbası, ata balası, rw, jık odan qala berse qalıñ qazaq xalqınıñ awız bırlıgı osıdan bastaw alğan eken nesı jaman jaman bolıptı.


    Twıstas ekensıñ, bır qan men bır tekten jaralğan ekensıñ, oz namısıñdı jırt, oz ata- baba dasturıñdı ustap, oz ana tılıñdı soyle, jaqınıñdı jattay syla, jat janınan tuñılsın. Qynalğanğa aqıl qosıp jardemdes, munan eş jerıñ kem bolmaydı, qayta keler urpaq aldında juzımız jarıq boladı. Ar bır ata balası osınday talımdı boyına sıñırıp osse, ozın- ozı talamaydı, bırewgede jem qılmaydı.


    Qazaq xalqınıñ on boyında twısqandıq komek burınnan berı saqtalğan asıl qasyet. Asırese, bır jaqsılıqpen bır jamandıqta erekşe kozge tusedı. Sol sekıldı qız berw, qız uzatw, kelın tusırw, olım joneltw, enşı berw, kezdeysoq apatpen qyınşılıqta anıq korınedı. Qazaq arasında jılw, asar, tasattıq, tılek tılew qatarlı tamaşa dastur bar. Osınday twıstıq, quda- jegjattıq, awız bırlık, ıntımaqtılıqtıñ natyjesınde ar qanday ulı nawqan, dubırlı qymıldarda şaşaw şığarmay ult namısın saqtap otırğan.


    Qazaq xalqı ulınada, qızınada bırdey qarap, olardıñ arasındağı qandastıq qatınasqada erekşe koñıl bolgen. Qızdar urpağı- jyendermen nağaşılar qarım- qatınası tıptı erekşe. Jyen nağaşığa batıl keledı. << Berse qolınan, bermese jolınan >> Degen qağydağa saykes, oz jolı jyendıgın buldawğa erıktı, oğan ayıpta bolmağan. Al, basqa xalıqtarda << Şıqqan qız şyden arı >> Bolıp, onıñ barğan jerdegı muñ- zarı nağaşı jağınan eskerılgen. Asırese, sılamğa deyıngı arap qızdarınıñ xalı muşkıl edı. Tek sılam dını arqılı ğana qızdarğa jyırkene qarawdı şektedı.<< Kımde- kım uş qızdı tarbyelep osırse- janı jannatta >> Dep muxammed payğampar ayel balasına musırkep qarawğa şaqırdı. << Qızdan twğannıñ qyığı joq, qızdan twğanda oz balañ >> Dep olardıñ urpağın sırt teppewge tarbyeledı.


    Jyendı oz balasınday ardaqtaw- qazaq xalqınıñ ejelden qanına sıñgen dasturı. Tek bızdıñ qazaq qana bul dasturdı jalğastırıp keledı, keybır tusınıgı alsız toğışarlar << Jyen el bolmas, jelke as bolmas >> Dese, al osığan oray xalıq << Jyen nege el bolmasın - malı bolsa, jelke nege as bolmasın- maylı bolsa >> Dep beker atpasa kerek. Onıñ ustıne kuyew jıgıttıñ uş jurtı : oz jurtı, qayın jurtı, nağaşı jurtı bar ekenın eskere otırıp, sol uş jurtqa qızmet etwdıñ qağydaların jalğastırğan.


    Qaşan da bır elmen ekınşı eldıñ arasındağı tyanaq- quda- jegjattıq qarım – qarınas qız berw arqılı bastalıp, osı arqılı ğana damığan. Qayın jurtı kuyewdı ar waqıtta qurmetteydı, qızdarına jaqsı qarap durıs otbasın qurağan adamgerşılıgı mol kuyewler qayın jurtına sylı bolğan. Qayın jurtınıñ ar şañırağı kuyewdıñ sıbağası dep tos qoyadı. Qalayda kuyew juz jıldıq, quda mıñ jıldıq dep quda – qudandalıq uzaqqa jalğasıp otırğan. Osı qudandaldıq qasyetımızge qaray otırıp, twısqan ulttar arasında << Qarğa tamırlı qazaq >> Dep atanıp ketken.


    Bızdıñ qazaqtar, << Uldarın uyağa, qızdarın qyağa qondırw >> Ğa ulken man bergen. << On beste otaw yesı >> Atandırıp, ozderı jaqsı bıletın, aralasıp- quralasıp jurgen koregendı jerge quda tusıp, uylendırgen. Sondıqtan da, ar bır otbası ul- qızın tarbyelı etıp osırwdı ata- ananıñ borışı dep bılgen. Uytkenı, << Bulıngen elden buldırgı alma >> Degendey, tartıpsız, awız bırlıgı naşar otbasınan eşkım qız alwğa, ne qız berwdı namıs korgen. Arı, jaqsı ayel mañdayıña bıtken baq, erdıñ tırıdegı jan serıgı dep qarap, osılay dağdılı salttı saqtap otırğan.


    Tawkexannıñ jetı jarğısında er 15, ayel 16 jasınan bastap nekelenwge erıktı ekenı jazılğan. Ayeldıñ erkekten sal ozıp barıp turmısqa keştew şığıwı uydıñ ışkı- sırtqkı tırşılıgınıñ bar tawqımetı ayel zatına tusıtındıgınen bolsa kerek.


    Qazaqtar qudalıqtı qızben jıgıttıñ qosılwı emes, ekı otbasınıñ, qala berse ekı rwdıñ twıstaswı qız berw arqılı danekerlenedı dep bıledı. Al, qudalasw saltı ote kurdelı arı tıptı qızıq. Keyde besıgınde jatqanda quda tusse, keyde alı omırge kelmegen ul- qızdarınada wadelesıp quda bolısa beredı. Alayda, kobınde ulı erjetkende basqa rwğa soz salıp, quda tusedı, neke ısın ata- ana şeşedı. Al, ulmen qız olarğa qulaq asadı, ulmen qızım jaman bolsın deytın at- ana bolmaydı. Qızben jıgıttıñ ata- anası qudalaswğa kelısıp. Onıñ belgısı retınde, qızğa ukı ne sırğa tağadı, osıdan keyın zañdı qudalasw bastaladı. Qız akesı kelısımdı buzsa, ukımen sırğanı qaytaradı, arı ayıp toleydı.


    Ejelden bergı adet –ğurıp zañı boyınşa kuyew jağınan qudaları aldımen qudalıqqa barıp, quyrıq bawır jesıp, kyıt kyedı, kyıt qudalardıñ jaqın twıstastığına qaray berıledı. Qudalardıñ kelw qurmetıne jasalğan toyda, aq qoydıñ qanı ağızılıp aq bata jasaladı. Quyrıq – bawır jesıswdıñ manı erekşe. Bawır- kullı narsenıñ jaqındığınıñ atawı, twıs- jegjattıqtıñ belgısı, bır bawırdı bolıp jesısıp, bawırlas mıñ jıldıq quda- jegjat bolğanın ayğaqtaydı. Al, quyrıq molşılıq belgısı. Ekı arada << Sız- bız alıs- berıs kobeysın, ara qatınas uzılmesın>> Degendı bıldıredı. Bul- bır. Eñ bastısı, quyrıq bawır- zañ ornına jurgen.Ekı jaqta daw- damay bolsa kez-kelgen by: << Quyrıq bawır jep bedıñder>> Dep? Suraydı. Jelıngen bolsa, qudalıq zañdı dep eseptelıp, dawların qarağan, al, jelınbese qaramağan.


    Al, qazır quyrıq bawır arnayı tabaqqa salıp akelınıp, qudalar aldına qoyıladı, bata jasaladı. Quyrıq bawır jesıp batalasqannan soñ, kuyewı men qalıñdıqtıñ bırewı olgen jağdayda da qudalıq buzılmaydı. Kuyew olse qalıñdıq onıñ boydaq bawırına tyedı. Bırge twğan bawırı joq bolsa, atalasına tyedı, << Ağa olse -jeñge mura, at olse- sawırı mura >> Degen qağydağa boysınadı.


    Kuyewdıñ akesı ulına qalıñ mal maselesınde komekteswı tyıs bolsa, qalıñdıq akesı qızına jasaw berwge mındettı. Bul negızınen kyım- keşek, tosek- orın, kılem- kılşe, ıdıs-ayaq, uy- jabdıqtarı qatarlılar, al, maldan qız mınetın at pen jasaw artatın tuye ğana bolğan. Sawkelenı awqattılar kıygızgen. Ol ote qımbatqa tusken, sol uşın sawkele tek qalıñdıq jeke menşıgı sanalıp, qalıñdıq olse sawkele torkınıne qaytarılğan.


    Qalıñ mal molşerımen jasaw qudalardıñ al- awqatına qaray ozgerıp otırğan. Qalıñ mal tolep, kuyew kadesın jasağannan soñ ğana jıgıt qalıñdığımen nekelese alğan. Burınğı kezde neke qyu, qoştasw, jar- jar, sıñsıma, sekıldı ejelgı dasturlerı men qosa, negızgı toy qız awılında otetın, qazırgı kezde toydıñ ulkenı jıgıt awılında otedı, al, nekede osında qyıladı.


    Jas kelın uydıñ tabaldırığın attağan kezde otqa may quyıp, betıne oramal jabadı, aryne tıgılgen şımıldıqqa engızıp, toy qamına kırısedı, janede qızdıñ tazalığına erekşe man beredı. Jaña Tusken kelınnıñ betaşar kadesı jasalğannan soñ toy bastaladı.


    Jas kelın bosağadan attağannan bastap, elden erte turıp, şay qaynatıp, dastarqan jayıp, kelın bolwdıñ alğaşqı qızmetterın asa ynabattılıqpen atqara bastaydı. Kelın bolıp tusken jerınen kışıpeyıldılıkktı, kelın bolwdağı adet- ğurıptı muqyat uyrene bastaydı. Mıne osı mezgıl kelınge sın sağat. << Kelınnıñ ayağınan, qoyşınıñ tayağınan >> Degen atalı sozdıñ de şığwı dal osı tusta bolw kerek. Kelın toydağı kyımderın şeşıp, sawkele ornına basına jawlıq saladı, sawkelesın bala tapqanğa deyın jyın- toy, koşı- qon kezınde kygen. Uzatılğan qız tuñğış balasına bosağannan soñ akesınıñ uyıne torkındep keledı.


    Qazaqtar jaña tusken kelınge jaylı bolğan. Abısın- ajınnan bastap enelerıne deyın oz qamqorlıqtarına alğan. Bılmegenınuyretıp aqıl keñes bergen. Asırese, kelınşek ekıqabat kezınde erekşe kuyımdelgen. Munday kelınşektı jeke uyge jalğız jatqızbağan, qarañğıda jeke dalağa şığarmağan, tuye etın jegızbegen, awır jumıs ıstetpegen.


    Qazaq qızdarı ote korıktı, denderı sawqayrattı bolıp keletındıgı taza awada osıp, et jep, sorpa ışıp, tort tulık maldıñ ağınan swattanğandığınan derek beredı. Belı bosağan ayelge qalja berılıp kutımge alınğarn. Narestege swıq tygızbey muqyat qaralğan, bala twğannan 4te5 kun otkende yt koylek kygızgen. Yt koylek maqta buldan jasalıp jeñı men moynın tutas pışıp, jağasın oyıp aladı da, şet- şetın bukpey, ekı jağın qolmen tepşıp tıgıp, narestenıñ etıne batpaw jağın oylastıradı. Al, etegın bukpew balanıñ aman- saw osıp- jetılwın yılegen arman men uştasıp jatadı. Adette, yt koylektı balanı qırqınan şığarğanşa kygızedı, << Sene yt koylektı burın kygenmın >> Dewı salde bolsa senen burın jarıq kordım degendı meñzeydı. Koşpelı qazaqtar uşın besık abden qolaylı, jaylı, narestege swıq tymeydı, taza jatadı, 40 kunnen soñ bala qırqınan şığarılıp, qarın şaşı alınadı, bır jasqa deyın emşekten şığarılmaydı, 5te 6 ayğa tolısımen qosımşa tamaqqa uyretıledı.


    Jure bastağannan er bala akesıne, qız bala şeşesıne elıkteydı. Qazaq ultı ul- qızdarın turmıs- tırşılıktıñ qajetterıne erte uyretken. << Ake korgen oq jonar, şeşe korgen ton pışer. Uyadan ne korseñ, uşqanda sonı alasıñ>> Sekıldı maqal- mateldıñ manın jaqsı uqqan. Al, 5te6 jasqa kelgende ulın sundetke otırğızıp musılmandıq parız otegen. Barlıq ata- ana ulın uyalmaytınday, qızın qızarmaytınday etıp, qarşadayınan adal eñbek etwge, adamgerşılıkke, onerge, batıldıqqa bawlığan.

Qazaq radïo torabınıñ baylanıs ädırısı : elektrondi poçta:

Ädırısı : bïjïñ qalası fwşïñmın sırtqı koşesi 2-awla juñgo radïo torabı poçta nömırı :100866
Telefon :010-86093114 400-668-0040 Fakıs :010-63909751
E-mail:cn@cnr.cn
Torapta taratılatın dıbıs keskin bağdarlamalarınıñ ruxsat nömırı 0102002
Ortalıq xalıq radïo stansïası baspa uqığı (C)
网上传播视听节目许可证号 0102002 京ICP备05065762号