00:00:00  
Bas bet Xabarlar Orta azïa Medïalarğa nazar Ulağat Azamattıñ aytarı Ekonomïka aydını Zañ jane zamana Parasat
Agwgay Şalqar Darïğay-dawren Alem aïasında Arnawlı xabar Radïo twralı Arna Keskin Bïjïñdegi qazaqtar

Koñılıñ jaydarı, mınezıñ salmaqtı bolsa, ğumırıñdı qorğay bılgenıñ

Kelwqaynari : Juñgo qazaq radyo torabı | Jawaptı redaktor : Aynagul | Jañalanğan waqıt : 2013-10-09

 

        Turkıstan qayıspay ulı


    Jas ortasına kelgennen keyın, on ekı muşeñnıñ ol jer-bul jerınen selkew şığatının elwden attap alpıstı alqımdağan zamandastarımızdıñ barınıñ basında bar jayt şığar-aw. Sonımen şypaxananı jağalağış, darıgerden keñes alğış boladı ekensıñ. Osını jazıp otırğan menıñ ozımde alpıstı alqımdağan qart bolwğa jaqındağan, tıptı qart bolğım kelmeytın, kelwgede densawlığım barmaq koterer bolsa, ırıq bermeytın naq aqılı tolğan orta jastağı azamatpın dep aytar edım. Osı buldır oydıñ jetegınde, bırqanşa tajırybelı, tanımalı darıgerlermen densawlıqtı qalay qorğaw jonınde sırlastım. Osı sırlasw barısındağı darıgerlerdıñ aqıl- keñesın qartayğısı kelmeytın zamandastarıma usınwdı jon korıp otırmın. Uytkenı << Mıñ kungı ujımaqtan, bır kungı jarıq artıq>> Degen naqıl bar emespe! qartaydıñba, ya karılık keldıme? Basqa tusse baspaqşıl, koteresıñde onı dep bır- bırımızdı jubatatınımız munda tur. Aycede, sır şertısken darıgerlerımız, << Arımaq, semırmek koñılden, awrwdıñ aldın almağan oledı, dawdıñ aldın almağan toleydı. Awrw- ayaq astında, arılw- jyde basında. Awrw demnen jazılmaydı, emnen jazıladı. Tannıñ de, jan juyenıñ de yesı- saw jurek, adam janı aspan, qorğay bıl onı astan >> Dep şubırtıp, taqpaqtap, añgımelerıne tarta berdı. Darıgerdıñ keñesın estıp otırıp, deneñnıñ jeñıldep, ozıñ darıger bolğanday sezınedı ekensıñ.


    Taryxtan berı qazaq balıgerlerı:<< Aşw-bawırdı jaralaydı, oy soqtı bolw- kok bawırdı zaqımdaydı, qayğırw- okpege qayaw saladı, ureylenw-buyrektı buzadı>> Dep aqıl- keñes bergen san alwan oresı byık, oyı tereñ maqal- matelder qaldırğan eken. Odan arı qaray ılgerleytın bolsaq, şekten tıs ırjıñdap kulw oy- qyaldı bıtıratıp, rwxy jaqtan tozdıradı. Şekten tıs aşwlanw bawırdı seyıltw qwatınan ayırıp, adamdı ızaqor etedı. Tıptı qandı qaynatıp, aq nyetın kulegeylep, esten tandıradı. Adetten tıs qayğırw- adamnıñ erkın muqaltıp jıgerden, qwattan ayıradı. Şekten tıs ureylenw-aqıl-qayrattı kemıtıp, kuş-qwattan ayıradı. Tutqyıl qorqw-sten ayırıp, aqıldan adastıradı. Keşkedeyın meñıreyıp oy soqtı bolw-rwxın tusırıp adamnıñ jıgerın qum qıladı.


    Mıne menıñ darıgerlermen densawlıq jonınde keñesım uzaq ğumır keşw jonınde osınday oy-turtkılerdı aldığa jayıp saldı. Al, endı oqırmanım qulağıñızdı keñesımızge ture berıñız. Mınezıñızdı jayında ustañız, albatı aşw şaqırsañız tez karteyesız. Aşwğa bwlıqqanda buyrek ustı bezı jılık may suyıqtığın jedel bolıp şığaradı. Terı tamırlar jıyırılıp, bet- awız kogeredı. Denedegı usaq tamırlar tartılıp, qan basımı orleydı, tamır soğwı jedeldeydı. Bul adetke aylanıp, uzaq waqıt boyı jalğassa, nerv şarşap qaljıraydı. Tıptı keybır adamdardıñ myına aşw ustınde qan quyılıp ta ketedı.


    Turmıstağı recız qarbalastıq joğarı qan basım awrwına jolıqtıradı. Uyqısızdıq, koñıl kuydı tejey almawğa aparıp soğadı. Kerısınşe, dene muşelerı qızmetınıñ buzılwı da unemı mınezge ıqpal etıp otıradı. Bawırda masele korılse, adamnıñ tınışı ketıp, aşwşañ keledı. Adamdı rwxy koñılsızdık basadı. Jٷrek awrwları rwxy jaqtan qajıtıp mınezdı buzadı. Kok bawır qızmetınıñ buzılwı ışpek-jemekke zawqı soqpawdı keltırıp şığaradı.


    Adamdardıñ koñıl kuyı bır turlı pısyxykalıq qubılıs. Munı sırtqı ortanıñ uqsamağan aserlerı keltırıp şığaradı. Sezımnen koñıl kuy twadı, qalptı koñıl kuy awrw twdırmaydı. Tek tutqyıl, kuştı, uzaq waqıttıq jalğastı tıtırkendırwler ğana adam denesınıñ qalptı fyzyologyalıq qymılına ıqpal jasap, ışkı muşeler qızmetın buldırıp, awrwdıñ twılwına sebepşı boladı.


    Ulı densawlıq ğalımı oteyboydaq mınaday bır asa bağalı tajıyrbe jasağan: densawlığı kuştı, aqawsız mıqtı bır qoşqardı tañdap alıp sapalı jem-şoppen kutımdegen. Bıraq kozı korıp turatınday jerge bır qasqırdı baylap qoyğan. Tağı bır densawlığı naşar, jaqsı jetılmegen qoşqardan da bırewın tañdap, onı tınış, alañsız ortağa ornalastırıp, naşar jem- şoppen kutımdegen.


    Natyjede qasqırdı korıp turğan qoşqar waqıt otken sayın arıqtap, kuyı ketıp, bara- bara koterem bolıp, soñında ajalınan uş kun burın olıp ketken. Al naşar qoşqar naşar kutımde tursada alañsız omır surıp, semıre bergen. Bul tajırybeden ğalım, koñıl kuydıñ densawlıq jonınen, adam omırıne qarata şeşwşı ıqpal jasaytındığın turaqtandırğan.


    Qazaq xalqı densawlıqtı qorğaw jonınde az bolmağan maqal- mateldermen naqıldardı qaldırğan eken. Sondıqtan da, ol qazaq xalqınıñ neşe mıñ jıldıq taryxınıñ aynası bolmaq. Joğarıda aytılğan koñıl- kuy, mınez densawlıqqa tote ıqpal etedı. Munı maqal- mateldermen xalıq danalığı bılay tujırımdaydı:


uşqın ulğaysa ortke aylanadı,
wayım ulğaysa dertke aylanadı.
jan awırsa tan azadı,
qayğı bassa jan azadı.
bır qayğını oylasañ,
juz qayğını qozdıradı.
xalqımız neşe mıñ jıldıq taryx barısında koñıl kuydıñ densawlıqqa jasaytın ıqpalında dap basıp kore bılgen. Sonday-aq onıñ ışınde wayım- qayğınıñ janğa jara salatındığın, ulğaya berse dertke aylanatındığın durıs tujırımdağan.


    Sol syaqtı, dana ata-babalarımız kuyık pen şer, umıcızdık, aşw şaqırw, kuygelektık qatarlı koñıl kuy kınarattarınıñ barınıñ de densawlıqqa zalaldı ekendıgın twra korsetıp otken: kuyık pen şer,
juregıñdı jer.
arıstandı jeñgen batır emes,
aşwdı jeñgen batır.
at kuygelek bolsa, arıq bolar,
er kuygelek bolsa, karıp bolar.
akeñdı oltırgenge şeşeñdı ber.
oñ qolıñnıñ aşwın,
sol qolıñ men bas.


    Joğarıdağı aytılğan naşar koñıl kuy men naşar mınezdeme ornına tamaşa mınez- qulıqtı, aqawsız koñıl- kuy jetıldırwdı erekşe darıpteydı.


umıt- omırdı uzartadı,


bır qwanğanıñ bır jasağanıñ,
jaysañ jan qartaymaydı.
kulkı- densawlıqtıñ mulkı.
keñ bolsañ, kem bolmaysıñ.
juz kunnıñ qayğısın,
bır kunnıñ qwanışı jwadı.
kop ışınde koñıl tozbaydı,
enesız bota bozdaydı.


    Al, << Quttı bılık>> Kıtabında da okpe, aşw, qızbalıq, sabırsızdıq qatarlı koñıl kuy kınarattarınıñ densawlıqqa bolğan ıqpalı bılayşa bayandaladı:


okpe, aşwmen eşqaşan ıs etpegın- eger, olay qılsañ, japa şekkenıñ.
qızbalıq-sum, aqıl, esten tandırar,
jaysañ erdı aşw qapı qaldırar.
okpe, aşw,qızbalıq qatarlı mınez kınarattarı aldımen adamnıñ aqılın jeñedı. Aqıl ıske qosılmay ıstelgen jumıs ne şala qaladı, nemese qate ısteledı. Bul ıstewşı adamnıñ koñıl kuyınde aldımen qanağattanbawşılıqtı, ozıne ozı ırazı bolmaw sezımın twdıradı. Bul, pysyxykalıq kuy soñında rwxany jaqtan adamdı qajıtıp, koñılsızdık twdıradı. Demek, soñında barıp densawlıqqa ıqpal jasaytın boladı.


munday kuyden awlaq bolw uşın ğalım:
sabırlı bol, sabır bastar muratqa,
kuyıp- pısıp ozıñdı otqa qulatpa.
ızdegen jan, bolsın, jıbek mınezdı,
koñılı taza, tılı mayda, jıgerlı.Dep qotındılaydı. Sonday-aq sabırlı, jıbek mınezdı, koñılı taza, tılı mayda, jıgerlı bolw uşın jaysañ, ızgı adamdardı ulgı etwge şaqıradı.


jaysañ kısı aynañ bolar, qalasañ,
tuzer qulıq- mınezıñdı qalasañ.
xalıq qamın, bolaşağın oylağan oyşıldarımızdıñ barlığı da oz xalqınıñ densawlığı maselesınede oy jugırtıp, ar bırı ozınıñ oy tolğamın aytıp, jazıp ketken.

Qazaq radïo torabınıñ baylanıs ädırısı : elektrondi poçta:

Ädırısı : bïjïñ qalası fwşïñmın sırtqı koşesi 2-awla juñgo radïo torabı poçta nömırı :100866
Telefon :010-86093114 400-668-0040 Fakıs :010-63909751
E-mail:cn@cnr.cn
Torapta taratılatın dıbıs keskin bağdarlamalarınıñ ruxsat nömırı 0102002
Ortalıq xalıq radïo stansïası baspa uqığı (C)
网上传播视听节目许可证号 0102002 京ICP备05065762号